Randstad 2040: aan het infuus?
Driedeling Nederland in het verschiet  

Dit stuk is een uitgebreide versie van het artikel dat op 8 maart 2088 in NRC/ Handelsblad stond  

‘Den Haag’ is zo geobsedeerd door Randstadkwalen dat het de andere landsdelen niet ziet staan. Het afblazen van de Zuiderzeelijn markeert een vertrouwensbreuk met het Noorden. Daar richt men zich nu op Noord-Duitsland en Scandinavië. Het Zuiden des Lands wordt aangezogen door de Vlaamse magneet. Allengs tekent zich een driedeling af. Een deling waarbij niet het Noorden maar juist de Randstad de zwakke broeder is. Een broeder wiens ziektebeeld snel verslechtert. Verdere aderverkalking en een hartinfarct dreigen. Maar de Haagse artsen houden krampachtig vast aan hun verkeerde diagnose en blijven er meer van hetzelfde inpompen.

Wij Nederlanders vinden het heerlijk om wat neerbuigend te doen over onze zuiderburen en de tweedeling die zich daar voltrekt. Intussen hebben we niet door dat in het eigen land zich ook een deling aftekent. Een driedeling in west, noord en zuid die op termijn onvermijdelijk consequenties zal hebben voor de bestuurlijke structuur en ruimtelijke ordening van ons land. Het afblazen van de Zuiderzeelijn is een belangrijk moment in deze ontwikkeling. Het gaat ons hier niet om de juistheid van deze beslissing vanuit welk gezichtspunt dan ook, maar om de psycho-politieke betekenis. De reacties zijn meer dan alleen rituele boosheid, ze markeren de start van een besef dat het Noorden zijn heil niet meer bij Den Haag moet zoeken. Een Den Haag dat zo langzamerhand ziekelijk geobsedeerd is door Randstadproblemen.  De noorderlingen voelen zich oprecht verneukt na het kostbare geknoei met de Betuwelijn en de HSL die zijn aangelegd met ‘hun’ aardgasopbrengsten. Het Noorden (ten noordoosten van de groenblauwe zone Vallei-Veluwe-IJssel)  zal zich meer en meer op Noord-Duitsland en Skandinavië gaan richten, een proces dat al aan de gang is. Het Zuiden (ten zuiden van de grote rivieren) heeft die buitenlandse oriëntatie al langer, speelt het spel met de nodige blijmoedige ‘roomse’ soepelheid. Een nauwere samenwerking van Vlaams en Nederlands Brabant en Limburg kan hier zijn vruchten afwerpen. Noord-Brabant plukt overigens al jarenlang de vruchten van zijn ligging en de dynamiek die daaruit voortkomt. Kortom: zowel in noord als zuid verleggen de grote perspectieven zich van ‘Den Haag’ naar het aangrenzende buitenland.

 Noord en zuid baas in eigen huis

Dit proces van heroriëntatie zal vroeg of laat in het Noorden en het Zuiden de vraag doen rijzen of de veranderende verhoudingen niet omgezet moeten worden in een bestuurlijke transformatie van Nederland.  Een transformatie waarbij taken en bevoegdheden van het Rijk met de bijbehorende gelden overgeheveld worden naar de landsdelen, i.c. Randstad, Noorder- en Zuiderland. Zodat bijvoorbeeld het Noorden zelf kan beslissen over zijn economische politiek, zijn ruimtelijk beleid, zijn onderwijs – geen overbodige luxe in een landsdeel dat zo stiefmoederlijk met hoger en met name universitair onderwijs bedeeld is. Een overheveling van gelden voor infrastructuur zal het Zuiden in staat stellen ruim baan te maken voor nieuwe verbindingen met Vlaamse en Duitse buren. Het Noorden krijgt de kans nieuwe snelle verbindingen met Bremen/Hamburg te realiseren. Daarna kan men in alle rust in overweging nemen deze lijnen eventueel door te trekken naar de Randstad. Dat is dan een Randstad die er inmiddels niet al te best voor staat. Al eerder is de patiënt in allerijl naar de intensive care gevlogen. Bezoek wordt geweerd. De zachte heelmeesters zijn vervangen door echte artsen die na een groot aantal stevige operaties en transplantaties nog jarenlange intensieve begeleiding en een strikte levensstijl voorschrijven. De vraag of euthanasie overwogen is wordt beantwoord met de mededeling dat er geen familieleden bekend zijn. 

Randstad naar de marge 

Dat is het beeld van de Randstad dat nu eigenlijk al opdoemt. Een Randstad die tot voor kort nog econo-cosmetisch overeind gehouden kon worden met communicatie, marketing en bestuurskundige trucs. Een Randstad die steeds onaantrekkelijker wordt als woonmilieu voor de zo fel begeerde kennismigranten, omdat de resterende open groene ruimte verzwolgen dreigt te worden door een tsunami van suburbanisatie. Een Randstad die stikt in zijn verkeerscongestie omdat anderhalve (!) eeuw lang ondergeïnvesteerd is in railinfrastructuur. Een Randstad die verzuimt deze problematiek te lijf te gaan door geo-eoconomische prioriteiten te stellen: wat moet per se in de regio zelf, wat kan op de verkeersassen naar Rijn/Ruhr/Keulen/Frankfurt en naar de zogeheten Vlaamse Ruit? Dat zijn de twee stedelijke gebieden waarmee de Randstad in noordwest Europa een driehoek van  agglomeraties vormt. Een driehoek waarbinnen de positie van de Randstad onder druk staat. Antwerpen als concurrent van de Maasvlakte, Brussel dat als internationaal centrum Den Haag in de schaduw dreigt te stellen. Alleen Amsterdam als financieel centrum lijkt vooralsnog met de Europese ‘groten’ –waaronder Frankfurt-  te mogen blijven meedoen. Maar dat is maar zo lang als het duurt. De ondergang van ABN/Amro is een teken aan de wand, evenals het vertrek van een aantal AEX-fondsen. De Randstad lijkt in dit internationale krachtenveld meer en meer een marginale positie in te gaan nemen – geen familie, geen buren.    

Dubbelkrimp 

Wat een jobstijdingen. Kan het roer nog tijdig gekeerd worden? Wel degelijk. Maar dat vereist wel een forse wending in het beleid. Een tweetal paradigma’s moeten onmiddellijk overboord gezet worden. 
Ten eerste het paradigma van de demografische groei. Alle ruimtelijke programma’s in de Randstad gaan uit van groei, terwijl zich binnen zo’n twee decennia  bevolkingskrimp aandient. Het is zaak nu over de top heen te kijken en niet te veel meer bij te bouwen. Dit om te voorkomen dat er sprake is van kapitaalsvernietiging en een enorme waardeval van het onroerend goed op het moment dat een overcapaciteit gaat ontstaan. De opgave is hier tweeërlei: betere benutting van de capaciteit (wegen, huizenvoorraad) én een verlegging van de demografische druk die op korte termijn nog bestaat naar buiten de Randstad. En dan niet naar de gebieden die direct aan de Randstad grenzen, zoals de delta, het rivierengebied, de Heuvelrug, Gelderse Vallei, Veluwe en IJsselvallei. Want deze gebieden vormen samen met IJsselmeer en Waddenzee de hydrologische en ecologische S-bocht van Nederland die nu juist als eenheid het behouden en versterken waard is. Bepaalde delen van het Noorden en het Zuiden kunnen het allerlaatste demografische golfje goed opvangen en –in bijvoorbeeld het geval van Noord-Brabant- bovendien het perspectief op werk bieden. Er bestaat behalve de overbelasting van de ruimte in het westen nog een ander gewichtige reden om niet te veel meer bij te bouwen, en dat is het water. Grote stukken laaggelegen land, met name in de zuidvleugel van de Randstad, kunnen op de langere termijn steeds moeilijker gegarandeerd droog, zoet en veilig gehouden worden. Hier zijn  radicale herinrichtingen aan de orde, waarop nu al voorgesorteerd moet worden. In de eerste plaats door hier beslist niet meer grootschalig te bouwen – in het geval van de Zuidplaspolder lijkt die wijsheid inmiddels doorgedrongen te zijn. Krimp van het land en van de bevolking zijn hier tegelijkertijd aan de orde – ‘Dubbelkrimp’ dus. 

Kleine Randstad

Het tweede paradigma dat op de schop moet is het paradigma van de Randstad en haar groene contramal Het Groene Hart. Beide bestaan niet. De Randstad is niet dat nauw vervlochten stedelijk netwerk dat de Deltametropologen zo graag willen zien, zo blijkt ook uit een studie van het Ruimtelijk Planbureau. Bij nadere beschouwing doemt een stedelijk landschap in drie delen op. Allereerst Groot Amsterdam, vooralsnog still booming: van IJmond tot Almere, van de Zaan tot diep in het Gooi. Amsterdam met zijn financiële functie en culturele entourage als belangrijkste identiteit. Een ‘Midden Holland’ van Leiden tot en met Utrecht, een stedelijke band met daartussen grote groene vensters. Hier is het voor alles zaak de groene vensters groot en open te houden om de groene identiteit overeind te houden, de troefkaart van deze regio. En dan is er de dubbelstad Den Haag –Rotterdam, een Randstad in het klein, een ‘Kleine Randstad’. Dat is het grootste zorgenkindje van de drie, en dat geldt dan met name voor de Maasstad en outskirts. Tweeërlei zorgen: allereerst sociaal-economisch, met Rotterdam binnen de ruit van snelwegen als een groot probleemgebied. En ten tweede op watergebied: hier ontmoeten wassend zee- en rivierwater elkaar, hier liggen de laagste polders en de laagste woonwijken. Een dubbelstad die met zijn identiteit worstelt, een Kleine Randstad die in de schaduw van Amsterdam en Antwerpen/Brussel staat. Hier is de opgave van Dubbelkrimp het meest urgent. Hoe deze Kleine Randstad revitaliseren op een kleinere schaal? Met een waterrijker en leefbaarder landschap,  met een economie die ook zonder aardgasbaten en Rijkstaken voldoende eigen drive heeft. Dat is de meest urgente opgave die in het kader van ‘Operatie Dubbelkrimp’ op de dagorder staat.        

Jan Dirk Dorrepaal – ruimtelijk organisatiekundig adviseur
Steven van Schuppen – publicist over geschiedenis en ruimtelijke ordening