Ruimte voor Krimp     door Steven van Schuppen 
Dit artikel verscheen in iets verkorte vorm in BNA-blad 01 (april 2007), het orgaan van de Bond van Nederlandse Architecten BNA   

Krimp zit in de lucht. Menigeen erkent dat de krimp van de bevolking er aan komt. De meningen verschillen over de ruimtelijke effecten van de krimp.  
      De kwestie blijft niet tot bevolkingsteruggang beperkt. Mogelijk krijgen we deze eeuw niet alleen te maken met krimp van de bevolking, maar ook van het land. Stijgende zeespiegel, dalende bodem en grotere fluctuaties in de aanvoer van rivierwater stellen de vraag of voor alle gebieden nog wel dezelfde zekerheidsgaranties afgegeven moeten worden. Komt met de afname van de bevolking ook niet de vraag in beeld  of bepaalde riskante gebieden niet beter opgegeven kunnen  worden, en zo ja welke?
       Matige of sterkere krimp, enkel- of dubbelkrimp: welke eisen stelt een en ander aan ruimtelijk beleid en ruimtelijk ontwerp? Wat moet en kan er op welk schaalniveau gebeuren, van de internationale ruimtelijke orde tot en met de plattegrond van huis en bedrijf? 

Drie visies       

Ruim een jaar geleden, in februari 2006, verscheen het geruchtmakende rapport Structurele bevolkingsdaling. Een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers van Wim Derks, Peter Hovens en Leo Klinkers van het Kenniscentrum voor bevolkingsdaling en beleid. Drie onderzoekers uit Zuid-Limburg, een regio waarin sinds 1997 sprake is van demografische krimp. De eerste regio ook waar men de bevolkingsteruggang als onderdeel  van het ruimtelijk beleid heeft aanvaard. Het rapport beperkt zich overigens  zeker niet tot Limburg, maar stelt het vraagstuk op landelijk niveau aan de orde. De hoofdlijn van het betoog is als volgt. De lange termijn-trend van het dalende kindertal zal onherroepelijk tot afname van de bevolking leiden, inzettend in de jaren twintig of dertig [1]. De krimp beperkt zich niet tot Nederland, maar is internationaal. In een reeks Europese landen is de teruggang nu al een feit, het meest in het oog springend bij onze Oosterburen. Op wereldschaal zal de afname van de bevolking rond 2075 inzetten. Deze internationale trend zorgt er voor dat het steeds moeilijker wordt om de nationale krimp te compenseren door middel van immigratie. 
Wat zullen de effecten zijn op de bevolkingsontwikkeling in de diverse onderdelen van ons land? Derks c.s. zien bij ongewijzigd economisch en ruimtelijk beleid dat de Randstad nog wel een tijd enige bevolkingsgroei zal kennen, terwijl de perifere gebieden te maken krijgen met een aanzienlijke bevolkingsafname. Voorafgaand aan de krimp van de totale bevolking gaat de beroepsbevolking afnemen. In Nederland gaat dit structureel vanaf 2011 gebeuren. Dan bereiken de eerste jaargangen van de babyboomgeneratie de pensioengerechtigde leeftijd. Deze daling tot gevolg hebben dat arbeidskrachten uit de perifere en economisch minder dynamische gebieden naar het westen weggezogen worden. Maar ook daar kent de groei zijn grenzen. Derks c.s. zetten de nodige kanttekeningen economische en demografische ambities van de Randstad, en dan met name van de economisch zwakkere zuidvleugel, met de Rotterdamse regio als duidelijke afnemen. Zal men hier met succes de concurrentie aankunnen met andere, minstens zo dynamische regio’s in de strijd om de zo fel begeerde kennismigranten?  Kijkt men bij alle investeringsplannen wel genoeg ‘voorbij de top’, dat wil zeggen houdt wel genoeg rekening wat te doen nadat de groei er uit is en de krimp inzet?
In de studie De krimpende stad die Derks c.s. later in 2006 het licht deden zien staan vooral de kwalitatieve aspecten van de bevolkingsteruggang en de gevolgen daarvan centraal, met nadruk op de ontgroening, vergrijzing en verkleuring en hun invloed op de lokale stadseconomie. Daarin benadrukken zij dat een krimpbeleid een andere bestuurlijke en ruimtelijke strategie vereist: van kwantiteit naar kwaliteit, van nieuwbouw naar herstructurering en sloop, van congestie op snelwegen naar afnemende fileproblematiek, van druk op ruimte en milieu naar ontlasting, van uitbreidingen van voorzieningen naar clustering van voorzieningen met behoud van kleinschaligheid [2]. 

Enkele maanden na het eerste rapport van Derks lanceerde het Ruimtelijk Planbureau (RPB) de studie Krimp en Ruimte. Bevolkingsafname, ruimtelijke gevolgen en beleid. De teneur van dit rapport is vooral relativerend. De demografische neergang is een geleidelijk proces dat niet meer dan een dempend effect heeft op ruimtelijke ontwikkelingen. Belangrijke factoren die het ruimtelijk effect bepalen zijn ondermeer de woonverdunning, veranderingen in mobiliteitsgedrag, woonvoorkeuren en andere consumptieve patronen die door de welvaartsontwikkeling beïnvloed worden. Of er als gevolg van de bevolkingsterugloop sprake is van bedreigingen dan wel kansen is vooral afhankelijk van de gemaakte beleidskeuzen, die op hun beurt sterk bepaald worden door de financiële middelen. Het RPB wijst in dit verband terecht op de penibele situatie waarin bijvoorbeeld woningbouwcorporaties terecht kunnen komen in krimpsituaties en de daaruit voortvloeiende leegstand [3].  
Hoe men de zaak ook probeert te relativeren, ook het RPB ontkomt er niet aan te erkennen dan de neergang van de bevolking op langere termijn wel degelijk ruimtelijke gevolgen kan hebben, en dan met name in de perifere gebieden. Beslist al minder relativerend is het recente RPB-pleidooi voor een centrale regie om te voorkomen dat lokale overheden in (potentiële) krimpgebieden in hun onderlinge concurrentie zich verliezen in kostbare wanhoopsoffensieven om   bewoners en bedrijven binnen te halen.

Eind 2006 verscheen de brochure De zegeningen van Dubbelkrimp voor de Randstad uit de koker van de initiatiefgroep Operatie Dubbelkrimp, bestaande uit Must stedebouw, Alterra, RAL2005 architecten, Nienhuis landschapsarchitectuur, Jan Dirk Dorrepaal en Steven van Schuppen. De Dubbelkrimpvisie legt de link met de waterproblematiek in het laaggelegen westen des lands en het rivieren- en deltagebied. Een krimpende bevolking neemt de druk weg op het landschap en de ruimte. Daardoor kan het makkelijker worden bepaalde waterstaatkundig kwetsbare gebieden anders in te gaan richten. Anders: met meer ruimte voor de dynamiek van het water, met minder ruimte voor de geijkte landbouwcultures en zonder de gangbare veiligheidsgaranties - dus niet geschikt voor grootschalige bebouwing in hoge dichtheden. Dat betekent: niet meer bouwen in de Zuidplas - ook het RPB lijkt inmiddels tot die conclusie gekomen. Dat betekent ook: elders in hydrografisch kwetsbare gebieden afzien van grote bouwprojecten, zoals het Milieu- en Natuur Planbureau (MNP) bepleit als reactie op de regeringsverklaring. Waar dan wel? In beginsel nergens meer op grote schaal, want de krimp komt er aan, en in ieder geval niet meer in het overbevolkte westen. Gebruik de komende bevolkingskrimp voor een verbetering van de danig aangetaste leefbaarheid en ecologie in het westen des lands, een doelmatiger ruimtelijke inrichting en een duurzaam gebruik van de vormende krachten van een dynamische kust en een dynamisch rivierengebied. Zo’n beleid kan de Randstad een stuk aantrekkelijker maken als vestigingsmilieu voor hoogwaarde bedrijvigheid en woonmilieu voorkennismigranten. Overigens bouwt zo’n beleid voort op de bevolkingskrimp ie zich nu al in de Rotterdamse regio alsook in de hele provincie Zuid-Holland voordoet [4].

Zes schaalniveaus

Dit klinkt allemaal heel logisch en simpel, maar de weg er naar toe vereist nog wel de nodige nadere doordenking. Om te beginnen op de diverse schaalniveaus die hier aan de orde zijn. 

Internationaal 
De Randstad maakt als stedelijke cluster deel uit van de ‘noordwest-Europese driehoek’, een megacity bestaande uit twee andere clusters: RheinRuhr-gebieden Vlaamse ruit. Deze mega-city zal de komende decennia gaan krimpen. Die krimp biedt de mogelijkheid in bepaalde clusters tot verdunning van de urbanisatie en verhoging van de leefbaarheid te komen. Beslis- en productontwikkelfuncties blijven geconcentreerd in de clusters, een deel van de toegepaste en uitvoerende conische functies kunnen heel effectief ondergebracht worden in stedelijke subcentra op de verkeerssassen tussen de clusters. 

Nationaal
Er loopt een S-bocht door ons land, een groenblauwe S-bocht van de delta via  rivierengebied, IJsselvallei/Veluwe, IJsselmeer naar de Waddenzee. Die S-bocht deelt het land op in drie ruimtelijke entiteiten/ landsdelen: het Noorden, het Zuiden en de Randstad. De Randstad kan een meer dan proportionele bevolkingskrimp voor zijn rekening nemen. Het noorden (inclusief Twente) kan zicht richten op de succesvolle economische ontwikkeling van de Noordoost-Europese corridor (Noord-Duitsland en Skandinavië), het Zuiden is onderdeel van het middengebied van de noordwest-Europese-driehoek.

Randstad
Hier is Amsterdam met zijn agglomeratie uithangbord en trekpaard, als financieel centrum onderdeel van de ‘geldas’ Londen-Parijs-Frankfurt. Een trekker met voorlopig nog wel enige groeipotenties. Den Haag en Utrecht stabilseren zich. De Rotterdamse regio wordt de grote krimper en herstelt zich op een beduidend lager bevolkingsniveau met de waterstaatstechniek als blijvende en versterkte economische trekker.
In het kader van de Dubbelkrimp is een hydrografisch-demografische zonering aan de orde. De ruggengraat wordt gevormd door de stedenring met ondermeer de vier grote steden. Daarbinnen ligt een steeds blauwer en schaarser bevolkt Groene Hart dat bij uitstek geschikt als recreatiegebied voor de stedeling. Daarbuiten bevinden zich gebieden waar de waterdynamiek allengs meer ruimte krijgt, waaronder het Zeeuws-Zuid-Hollandse deltagebied. Een dergelijk ‘plano-logo’ kan als uitgangspunt dienen voor vragen als: waar bouwen voor krimp, waar slopen voor krimp, waar aangepast bouwen op en in het water?   

De stad en de agglomeratie
Welke consequenties heeft de krimp op het stedelijk weefsel? Hier moet nader onderzocht hoe en waar verdunning moet plaatsvinden, waar verdichting en wat dat voor gevolgen heeft voor het functioneren van de stad als geheel. Waar complete sloop aan de orde is voor andere functies en programma‘s (natuur, recreatie) en hoe daarop nu al op kan worden voorgesorteerd worden in stedelijke structuurvisies en plannen.     

Stadsdeel, wijk, buurt
Welke consequenties hebben demografische krimp, vergrijzing  en woningverdunning voor locatie en aard van voorzieningen? De opgave is hier niet alleen een minimum aan voorzieningen te handhaven, maar deze ook beter op elkaar aan te laten sluiten. Dat vereist allereerst dat de schaalvergroting in zorg, onderwijs en welzijn omgebogen wordt in een schaalverkleining en dat in dat proces organisatie, logistiek en financieringsmethodieken in de diverse sectoren op elkaar afgestemd worden. Aldus zou in het kader van de krimpopgave een grote stap voorwaarts gezet kunnen worden in de sociale kwaliteit van wijken en buurten. En niet alleen in de sociale kwaliteit, maar ook in de ruimtelijke kwaliteit, waarmee de stedenbouwkundige en de architect in beeld komen, liefst in een zo vroeg mogelijk stadium van het proces. 

Het gebouw, het huis, wonen en werken
Welke eisen moeten er gesteld worden aan de woning? De kwantitatieve en kwalitatieve demografische veranderingen stellen nieuwe eisen aan flexibiliteit. Gemakkelijk her in te delen met het oog op een krimpende bevolking en wijzigingen in veranderingen in  de samenstelling van  huishoudens, in de leeftijdsopbouw van de bevolking en in de  woonwerkpatronen- en behoeften. Makkelijk verplaatsbaar met het oog op onvoorziene veranderingen in vestigingspatronen die zich ongetwijfeld in de loop van het krimpproces zullen voordoen. Gemakkelijk verplaatsbaar dankzij een relatieve autarkie in de energie- en watervoorziening. Dat geldt onder andere voor die gebieden waar door ontvolking aansluiting op en instandhouding van netwerken niet meer loont, bijvoorbeeld de waterdynamische gebieden waar bewoners een hoger risico accepteren.      

De architect opereert vooral op de laatste twee schaalniveaus. Wil hij/zij  zijn/haar rol hier in de toekomst zinvol en met overtuiging kunnen vervullen, dan verdienen twee punten bijzondere aandacht. 
>In het (dubbel)krimpproces zal ook de architect de omslag van kwantiteit naar kwaliteit kunnen moeten maken, alsook de omslag van grootschalig naar kleinschalig. 
>De architect moet niet alleen op de stoel van het ontwerp blijven zitten, maar ook op de stoel van het programma durven plaatsnemen. Dat is nodig omdat het ingrijpende demografisch-ruimtelijke transformatieproces vanaf de eerste stap de ruimtelijke blik behoeft. Daarbij moet de architect wel afleren alles a priori als een ontwerpopgave te zien.    

Noten

[1] W. Derks, P.Hovens en L.E.M. Klinkers, Structurele bevolkingsdaling. Een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers. Den Haag (VROM-raad) 2006; p. 54

[2] W.Derks, P.Hovens en L. Klinkers, De krimpende stad. Ontgroening, vergrijzing, krimp en de gevolgen daarvan voor de lokale economie. Den Haag (kenniscentrum Grote Steden) 2006. p. 61. Zie www.bevolkingsdaling.nl.
           
[3] Frank van Dam, Carola de Groot en Femke Verwest, Krimp en ruimte. Bevolkingsafname, ruimtelijke gevolgen en beleid;  p. 121. Zie www.rpb.nl.

[4] Steven van Schuppen, Onland en geestgrond. Het mentale landschap in de ruimtelijke orde van de Lage landen. Amsterdam (SUN) 2007; pp. 16-39. Zie ook  www.dubbelkrimp.nl,  brochure bestellen via stevenvanschuppen@gmail.com.